Wirtualne Muzeum Papierów Wartościowych
Dział Akcji Polskich - chronologicznieDział Akcji Polskich - alfabetycznie

Zakłady Mechaniczne URSUS S.A.

Towarzystwo Udziałowe Specyalnej Fabryki Armatur 1893-1902

 

            Historia Zakładów Mechanicznych „Ursus” rozpoczęła się w roku 1893, kiedy to siedmiu przemysłowców polskich: inż. Kazimierz Matecki, inż. Emil Schoenfeld, inż. Ludwik Rossman, Ludwik Fijałkowski, Stanisław Rostkowski, Aleksander Radzikowski oraz Karol Strassburger założyli w centrum Warszawy, przy ulicy Siennej 15 „Towarzystwo Udziałowe Specyalnej Fabryki Armatur”. Do dzisiaj tradycja głosi, że znane było pod nazywą „Fabryka Siedmiu Panien”, zaś pieniądze na założenie fabryki pochodziły z posagów siedmiu panien – córek założycieli. Świadczy o tym też pierwszy znak firmowy Towarzystwa w kształcie napisu P7P – posag siedmiu panien.

 

            Pierwszym dyrektorem Towarzystwa został Ludwik Rossman, który specjalizował się w budowie cukrowni w Królestwie Polskim. Prawdopodobnie to z jego inicjatywy Towarzystwo postanowiło produkować maszyny i urządzenia dla przemysłu spożywczego, a zwłaszcza dla cukrowni. Pomysł okazał się trafiony, gdyż już w roku 1896 fabryka zatrudniała 50 pracowników, a jej obroty wynosiły 45 tysięcy rubli. W roku 1900 zatrudnienie wzrosło do 90 osób, a obroty do 150 tysięcy rubli. Produkowano armaturę dla przemysłu cukrowniczego i spożywczego, armaturę centralnego ogrzewania, wodociągową, hydranty przeciwpożarowe itp. Mimo podejmowania innej produkcji, armatury były produkowane w fabryce aż do 1939 roku. Na przykład warszawskie filtry zostały wyposażone w 1910 roku w armaturę produkowaną przez „Towarzystwo Udziałowe Specyalnej Fabryki Armatur”

 

Towarzystwo Udziałowe Specyalnej Fabryki Armatur i Motorów 1902-1920

 

            W roku 1902 ówcześni dyrektorowie fabryki (Matecki, Rossman i Schoenfeld) podejmują decyzję o rozbudowie zakładu i rozpoczęciu obok armatur produkcji silników spalinowych. Decyzja o tyle słuszna, że fabryka posiada duże możliwości finansowe (interes „armaturowy” kwitnie) oraz dobre wyposażenie – 28 tokarek, 2 frezarki, 1 strugarkę, 4 wiertarki i 3 gwinciarki. A to wszystko poruszane maszyną parową o mocy 15 KM.

            Pierwszym produkowanym silnikiem był dwusuwowy, jednocylindrowy silnik o mocy 5 KM wzorowany na szwedzkim Bolinderze. Pomysł był przedni, o czym świadczy fakt, że w roku 1905 obroty wzrosły do 300 tysięcy rubli, a zatrudniano 112 pracowników.

            W roku 1910 postanowiono przenieść fabrykę za miasto – do wsi Wola. Fabrykę zbudowano w okolicy dzisiejszej ulicy Skierniewickiej. Wtedy właśnie zakłady stają się nowoczesnym przedsiębiorstwem o formacie europejskim, zyskują nowe hale produkcyjne, kuźnię, narzędziownię.

            W roku 1913 fabryka staje się jedynym dostawcą silników spalinowych do Cesarstwa Rosyjskiego. Jest w rozkwicie. Produkuje się silniki na paliwa ciężkie i spirytus, wysokoprężne silniki Diesla o mocy do 80 KM, średnioprężne silniki dwu i czterosuwowe o mocy do 60 KM, oparte na liciencji Fielding und Platt silniki na gaz ssany o mocy do 70 KM.

            Właśnie w tym czasie rozpoczyna się na szeroką skalę produkcja silników przewoźnych dla rolnictwa – tzw. lokomobili, które później staną się podstawowym asortymentem zakładów.

 

            Wyprodukować nie sztuka – trzeba jeszcze sprzedać. Towarzystwo posiadało w 1913 roku przedstawicielstwa handlowe w Petersburgu, Moskwie, Kijowie, Rydze, Baku, Tbilisi, Woroneżu, Saratowie, Odessie, Omsku, Mińsku, ale także w miastach Królestwa Polskiego – Łodzi, Częstochowie, Lublinie, Radomiu, także w Krakowie i Lwowie.

            W roku 1915 Rosjanie wycofując się z Warszawy zniszczyli fabrykę na Woli, wywożąc maszyny, które mogłyby być przydatne dla produkcji wojskowej Niemiec.

 

Fabryka Silników i Traktorów „URSUS”, Spółka Akcyjna 1920-1922

 

            Spółkę akcyjną, która już przez swoją nazwę zapowiadała produkcję traktorów zawiązano w roku 1920, a jej statut opublikowano Monitorze Polskim  z 5 lipca 1920 roku.

 

            Pierwsze projekty polskiego ciągnika rolniczego opracowano już w roku 1918 pod kierunkiem inżyniera Kazimierza Taylora, wyprodukowano nawet prototyp. Jednak pierwsze ciągówki Ursus (bo tak je wtedy nazywano) wyjechały z fabryki w roku 1922. Były one wyposażone w poziomy, dwucylindrowy silnik naftowy o mocy 25 KM. Ciągówki te produkowano do roku 1927, zaś na polskich polach można je było spotkać do końca lat sześćdziesiątych

 

Zakłady Mechaniczne „URSUS”, Spółka Akcyjna 1922-1930

 

            W roku 1922 przekształcono Fabrykę Silników i Traktorów w nową spółkę – Zakłady Mechaniczne Ursus S.A. Jej głównymi udziałowcami zostały Towarzystwo Udziałowe Specyalnej Fabryki Armatur i Motorów Ursus, Bank Małopolski, Spółka Akcyjna Przedsiębiorstw Technicznych „Zaborowski i S-ka”, Związek Syndykatów Rolniczych pod firmą „Kooperatywa Rolna” oraz Bank Związku Spółek Zarobkowych w Poznaniu.

            Głównym celem zawiązania tej Spółki było „prowadzenie fabrykacji samochodów”, co zostało wyrażone w artykule pierwszym statutu Spółki.

            Początek lat dwudziestych charakteryzował się sporymi trudnościami w działaniu fabryki, głównie ze względu na zniszczenia wojenne oraz utratę głównego odbiorcy – Rosji. Zakłady chwytały się więc wszelkiej możliwej produkcji. Produkowano tokarki uniwersalne, tokarki do przetaczania osi wagonowych, remontowano samochody na potrzeby wojska, produkowano maszyny do wytaczania łusek do naboi karabinowych, elementy karabinów maszynowych.

            W roku 1921 spółka otrzymała dotację w wysokości 500 tysięcy dolarów. Za pieniądze te zakupiono we wsi Czechowice teren o powierzchni prawie 9 hektarów z przeznaczeniem pod budowę nowej fabryki.

            Inwestycję rozpoczęto w roku 1923, kiedy to Zakłady Mechaniczne Ursus wygrały przetarg na dostawy samochodów półciężarowych i ciężarowych dla potrzeb wojska. Tempo tej inwestycji było imponujące – budowę hali obrabiarek o powierzchni 10.000 metrów kwadratowych zrealizowano w 87 dni, przy robotach budowlanych pracowało nawet 1000 robotników dziennie.

            Otwarcie fabryki planowano na 1926 rok. Jednak przy budowie popełniono liczne błędy. Przede wszystkim wielkość fabryki i wyposażenie jej w urządzenia najwyższej światowej klasy (a przez to bardzo drogie) spowodowały spore trudności finansowe, a przez to opóźnienia w rozpoczęciu produkcji.

            Pierwsze samochody z silnikami na licencji włoskiej firmy SPA, montowane na podwoziu własnej konstrukcji wyprodukowano dopiero w roku 1928. Kiedy produkcja zaczynała się rozkręcać, przyszedł wielki światowy kryzys gospodarczy, który jeszcze pogorszył i tak nienajlepszą sytuację finansową.

            Mimo ograniczenia produkcji w drugiej połowie 1929 roku, produkcji nie udało się utrzymać i w 1930 roku ogłoszono upadłość zakładów. Fabrykę przejął za długi Bank Gospodarstwa Krajowego i przekazał ją Państwowym Zakładom Inżynierii.

 

Państwowe Zakłady Inżynierii 1930-1939

 

            Wprawdzie formalnie począwszy od 1930 roku Zakłady Mechaniczne Ursus wchodziły w skład Państwowych Zakładów Inżynierii, jednak faktycznie aż 70% zatrudnionych w PZInż. byli to pracownicy Zakładów Mechanicznych Ursus. Rozpoczęto produkcję na potrzeby wojska – samochodów, motocykli ciągników artyleryjskich kołowych i gąsienicowych, wozów opancerzonych, a także silników – samochodowych, czołgowych a nawet lotniczych.

            W roku 1934 uruchomiono oddział lotniczy produkujący silniki do samolotów „Jupiter-Junior”.

            Do roku 1939 wyprodukowano czołgi lekkie TK, czołgi ziemno-wodne w ilości 735 sztuk, 700 ciągników wojskowych różnych typów, ponad 1000 samochodów Ursus, motocykle „Sokół-1000” i „Sokół-600” w ilości 2500 sztuk dla potrzeb wojska i na rynek cywilny, ponadto silniki lotnicze i silniki dla rolnictwa.

 

Zakłady Mechaniczne „Ursus” 1945-1972

 

            Po wojnie, na mocy decyzji ówczesnych władz postanowiono w Zakładach Mechanicznych Ursus produkować ciągniki rolnicze. Cała powojenna działalność fabryki związana jest z tą produkcją. Na początek konieczna jednak była generalna odbudowa zakładów po zniszczeniach wojennych. 16 stycznia 1945 praktycznie wszystkie budynki zostały wysadzone przez wycofującego się okupanta.

            Pierwszy ciągnik wyprodukowano po wojnie w Zakładach Mechanicznych Ursus w roku 1947. Był to ciągnik „Ursus C-45”. Wyposażony był w silnik dwusuwowy o mocy 45 KM. Charakteryzował się wielką prostotą konstrukcji i obsługi, co było ogromną zaletą wobec braku wykwalifikowanej kadry.

 

            W roku 1959 rozpoczęto produkcję ciągnika „Ursus C-325” – uniwersalnego, czterokołowego ciągnika rolniczo-drogowego, o konstrukcji samonośnej, wyposażonego w silnik wysokoprężny o mocy 25 KM, z napędem na tylne koła. Ciągnik ten przez wiele lat „królował” na polskich polach – tylko do roku 1962 wyprodukowano 25 tysięcy tych ciągników.

 

            W roku 1962 rozpoczęto współpracę z Czechosłowackim producentem traktorów – firmą Zetor. W jej wyniku w 1965 roku rozpoczyna się produkcja ciągnika „Ursus C-4011”, który stał się początkiem całej serii ciągników produkowanych w następnych latach.

            Z pewnością najpopularniejszym modelem ciągnika w historii Zakładów, produkowanym przez najdłuższy okres i cieszącym się niesłabnącym uznaniem użytkowników był „Ursus C-330”, którego produkcję rozpoczęto w roku 1967 i produkowano go do końca lat osiemdziesiątych.

            Kolejnym popularnym produktem fabryki był ciągnik „Ursus C-385”. Był to traktor „z wyższej półki” – z zamkniętą kabiną, o dużej mocy silnika – 85 KM, przystosowany do pracy z bogatym wyposażeniem dodatkowym, posiadający możliwość zmiany prędkości jazdy pod obciążeniem, bez konieczności wyłączania sprzęgła. Jego produkcję rozpoczęto w 1969 roku. Przez następne lata na jego bazie powstały liczne nowe typy ciągników – również dosyć popularne na polskich polach – m. in.  „Ursus C-385A”, “Ursus 1204”.

 

Zrzeszenie Przemysłu Ciągnikowego „Ursus” 1972-1983

 

            W roku 1972 powołano Zrzeszenie Przemysłu Ciągnikowego – holding kooperujących ze sobą przedsiębiorstw, z Zakładami Mechanicznymi „URSUS” w Ursusie jako fabryką wiodącą, produkującą silniki, skrzynie biegów, bloki pędne oraz wykonującym montaż finalny. W skład tego Zrzeszenia weszły także: Zakłady Mechaniczne w Gorzowie Wielkopolskim (osie przednie i mechanizmy kierownicze), Zakłady Sprzętu Mechanicznego w Ostrowie Wielkopolskim (chłodnice), Zakłady Sprzętu Mechanicznego w Chełmie (sprzęgła i przystawki pasowe), Kujawskie Zakłady Maszyn Rolniczych we Włocławku (odlewy precyzyjne i układy zawieszenia narzędzi), Zakłady Metalowe w Nisku nad Sanem (elementy pneumatyki i złącza do układów paliwowych i hydraulicznych), Zakład Doświadczalny Ciągników Rolniczych (rozwój konstrukcji ciągników i silników), Biuro Projektowo-Technologiczne (projekty rozwoju).

            W roku 1974 rozpoczęto współpracę z firmą Massey-Ferguson-Perkins. W jej wyniku rozpoczęto rozbudowę Zakładów Mechanicznych Ursus i produkcję w 1979 roku całej gamy ciągników na licencji MFP o mocy 38, 47, 60, 66 i 75 KM. Produkcja ta jednak nie okazała się sukcesem, gdyż ciągniki te były drogie – polscy rolnicy woleli inne modele – C-330, C-360, 1204.

            W 1983 roku świętowano hucznie 90-lecie istnienia Zakładów.


Jacek Skorupski

Komentarze

Jacek Skorupski - jsk@it.pw.edu.pl
00-662 Warszawa, ul.Koszykowa 75
tel. 48 (22) 660 73 39